نخست از یک پرسش شروع کنم: آیا هر جابه‌جایی، «سفر» است؟
به گمان من نه. جابه‌جایی تن، به‌خودی‌خود، تنها تغییر مکان است. آنچه یک حرکت ساده را به سفر بدل می‌کند، آن اتفاقی است که در درون مسافر می‌افتد — در فکرش، در اندیشه‌هایش، و در داوری‌هایش درباره‌ی جهان.
و شگفت آنکه اگر به تاریخ اندیشه بنگریم، می‌بینیم بسیاری از بزرگ‌ترین حکیمان بشر، خِرد خود را نه در گوشه‌ی کتابخانه، بلکه در راه‌ها و میان مردمان گوناگون پروراندند.
در شرق باستان، کنفوسیوس، حکیم بزرگ چینی، نزدیک به چهارده سال میان ایالت‌های گوناگون سفر کرد تا حاکمان را به آیین درست در حکومت فرا بخواند. کامیابی سیاسی نیافت، اما همین سفرها شاگردانش را گرد او آورد و به کتاب ماندگار «مکالمات» انجامید. از دل همین سنت، ضرب‌المثلی کهن برجا مانده است: آنکه تنها کتاب خوانده و سفر نکرده، دانشش ناقص است. در همان کرانه‌های شرقی، بودا پس از رسیدن به روشنایی درون، چهل‌وپنج سال باقی عمر را دوره‌گردانه در راه گذراند و آموزه‌هایش را از شهری به شهری برد؛ گویی حقیقت را باید میان مردم می‌بُرد، نه در یک‌جا پنهان می‌کرد.
در یونان و روم باستان، مردی بود به نام دیوجانس کلبی که پس از تبعید از زادگاهش، بی‌خانمانی را به‌اختیار برگزید. چون از او پرسیدند اهل کجایی، پاسخی داد که تا امروز طنین دارد: «من شهروند جهانم.» این یکی از نخستین تصورها در تاریخ بود که انسانی خود را نه از آنِ یک شهر و یک قوم، بلکه از آنِ همه‌ی زمین بداند — و راستش را بخواهید، همین یک جمله، روحِ کتابی است که در دست دارید.
استاد بزرگ، افلاطون، سه بار راه دور سیسیل را در پیش گرفت تا آرمان «فرمانروای فیلسوف» را در عمل بیازماید؛ هر سه بار ناکام ماند، اما نشان داد که فلسفه برایش نظریه‌ی محضِ کتابخانه‌ای نبود.
و در برابر این شور، سنکای رواقی هشداری خردمندانه داد که من آن را یکی از راست‌ترین سخنانی می‌دانم که درباره‌ی سفر گفته شده است: تغییر مکان، به‌تنهایی، درد درون را درمان نمی‌کند. آنکه آشفته است، اگر روحش را همان‌گونه با خود ببرد، آشفتگی نیز با او به سفر خواهد رفت. آنچه لازم است تغییر روح است، نه تنها تغییر آب‌وهوا. این سخن را به یاد بسپارید؛ در فصل‌های بعد دوباره به سراغش خواهیم رفت.
در جهان اسلام و ایران، سفر اهمیتی ویژه داشت. ابن‌خلدون، که امروز او را یکی از بنیان‌گذاران جامعه‌شناسی تاریخی می‌دانند، عمری را میان فاس و تونس و غرناطه و قاهره گذراند و از همین تجربه‌ی مستقیمِ تمدن‌ها، نظریه‌ی مشهورش را درباره‌ی زایش و مرگ تمدن‌ها در «مقدمه» پروراند. ابن‌بطوطه‌ی مراکشی، یکی از بزرگ‌ترین جهانگردانِ سده‌های میانه، نزدیک به سی سال و بیش از صد هزار کیلومتر — از مراکش تا چین — در راه بود و کتاب «رحله» را از آن سفرها به یادگار گذاشت. ابن‌سینا، آن نابغه‌ی پزشکی و فلسفه، زندگی خود را در حرکتی پیوسته میان بخارا و ری و همدان و اصفهان گذراند و بخش بزرگی از «قانون» و «شفا» را در همین سفرها نوشت.
و در قلمرو شعر و عرفان، سه نام می‌درخشند. سعدی شیرازی که نزدیک به سی سال در سفر بود و گنجینه‌ی «گلستان» و «بوستان» را از دیده‌ها و شنیده‌های راه فراهم آورد و خودِ سفر را مدرسه‌ای برای پختگی آدمی می‌دانست. مولانا جلال‌الدین که کودکی‌اش با کوچ بزرگ خانواده از بلخ تا قونیه سپری شد و همین آوارگیِ ناگزیر، جان او را برای دگرگونی بزرگ آماده کرد. و شمس تبریزی، آن درویشِ پرنده که پیوسته در سفر بود و به دنبال همدلی می‌گشت، تا در قونیه مولانا را یافت و دیدار آن دو، یکی از پرشورترین تحول‌های تاریخ اندیشه را رقم زد.
در نگاه این بزرگان، سفر هم مدرسه بود، هم آینه، هم راه رسیدن به یکدیگر، و هم راهی برای یافتن ناشناخته‌ها.
و در آستانه‌ی جهان نو، فیلسوفان اروپایی همین میراث را به زبان تازه بازگفتند. فرانسیس بیکن در رساله‌ی کوتاهش «درباره‌ی سفر» نوشت که سفر برای جوان بخشی از آموزش است و برای بزرگسال بخشی از تجربه — اما مشروط به آنکه مسافر با آمادگی و هدف و دفتر یادداشت راه بیفتد؛ وگرنه سفرِ بی‌برنامه چیزی جز گردشِ چشم نیست.
میشل دو مونتنی دلیلی ژرف‌تر آورد. او می‌گفت «عادت»، چشمِ داوری ما را به خواب می‌بَرد؛ و رویارویی مستقیم با تمدن و رسم‌های متفاوتِ مردمی دیگر، این خوابِ عادت را می‌شکند و به ما اجازه می‌دهد باورهای خود را از فاصله ببینیم. این تعبیر — شکستنِ خوابِ عادت — به نظر من یکی از دقیق‌ترین توصیف‌هایی است که از کار سفر شده است.
و روسو و نیچه، هر دو، بهترین اندیشه‌های خود را نه پشت میز، که در حال راه‌رفتن یافتند؛ نیچه می‌گفت تنها اندیشه‌هایی ارزش دارند که در حرکت زاده شوند.
حال این نام‌ها را کنار هم بگذارید — از کنفوسیوس تا نیچه، از سعدی تا مونتنی — و ببینید چه حقیقتِ ساده اما ژرفی آشکار می‌شود: ذهنِ ساکن محدود می‌ماند، و آنکه راه می‌افتد افقش گسترده می‌شود. سفر، در طول تاریخ، یکی از بزرگ‌ترین راه‌های شناختن بوده است؛ شناختنِ جهان، شناختنِ آدم‌ها، و شناختنِ خویش.
اما اگر سفر این‌همه گران‌بهاست، پرسشی پیش می‌آید که راستش را بخواهید تمام این کتاب در پیِ پاسخِ آن است: چرا باید این گنج در انحصار عده‌ای بماند؟ چگونه می‌توان راهی یافت که هر انسانی، از هر گوشه‌ی زمین، بتواند به‌آسانی و با کرامت سفر کند و از آن بیاموزد؟
منابع و مآخذ: کنفوسیوس، «مکالمات»؛ افلاطون، «جمهوری» و «نامه‌ی هفتم»؛ سنکا، «نامه‌های اخلاقی به لوسیلیوس»، نامه‌ی ۲۸؛ ابن‌خلدون، «مقدمه»؛ ابن‌بطوطه، «رحله»؛ ابن‌سینا، «قانون» و «شفا»؛ سعدی، «گلستان» و «بوستان»؛ افلاکی، «مناقب‌العارفین»؛ شمس تبریزی، «مقالات»؛ فرانسیس بیکن، «درباره‌ی سفر»؛ مونتنی، «مقالات»؛ روسو، «رؤیاهای یک تنهارو سرگردان»؛ نیچه، «غروب بت‌ها».