فیلسوفان و پیامبران، هزاران سال پیش، به‌شهود دریافته بودند که سفر آدمی را دگرگون می‌کند. جالب است که امروز دانشِ روان‌شناسی همان شهود را با پژوهش و عدد تأیید می‌کند. آنچه پیش‌تر تنها یک حس بود، اکنون در مطالعه‌های علمی سنجیده شده است: سفر، برای جان و روانِ انسان، دارویی واقعی است — و شاید یکی از کم‌عارضه‌ترین داروهایی که بشر می‌شناسد.
بگذارید یافته‌ها را یکی‌یکی مرور کنیم.
آرامش و رفع خستگی. نخستین و ملموس‌ترین اثرِ سفر همان است که هر مسافری آن را چشیده: رهایی از فرسودگی. زندگی امروز بدن ما را در چرخه‌ای پیوسته از هورمون استرس نگاه می‌دارد، و همین فشارِ بی‌وقفه است که کم‌کم ما را خسته، بی‌انگیزه و فرسوده می‌کند. سفر، با بیرون‌کشیدن ما از روزمرگی و مسئولیت‌ها، این چرخه را می‌شکند؛ ذهن فرصتی می‌یابد تا خود را از نو راه‌اندازی کند — چیزی شبیه خاموش و روشن‌کردنِ دوباره‌ی یک دستگاه خسته. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که سفرِ تفریحی سطح کورتیزول (هورمون استرس) را پایین می‌آورد، خواب را در مواردی بهتر می‌کند و خُلق را بالا می‌برد. و این اثر زودگذر نیست؛ در پژوهشی که در سال ۲۰۱۸ در اتریش بر گروهی از مدیران سازمانی انجام شد، اثر سفر تا ۴۵ روز پس از بازگشت همچنان پابرجا بود، و کاهش استرس و افزایش احساس خوشبختی تا ۱۵ روز باقی مانده بود. سفرِ خوب، به بیان ساده، شارژ دوباره‌ی باتریِ خالیِ روان است.
سپر در برابر افسردگی و اضطراب. اثر سفر و طبیعت بر سلامت روان نیز چشمگیر است. فراتحلیلی در دانشگاه ایست‌آنگلیای بریتانیا، با بررسی داده‌های بیش از دویست و نود میلیون نفر، نشان داد که قرار گرفتن در فضای سبز با کاهش استرس، فشار خون بالا، بیماری‌های قلبی-عروقی و مرگ زودرس همراه است. تغییر محیط، حتی برای مدتی کوتاه، به مغز اجازه می‌دهد بارِ سنگینِ نگرانی‌ها را زمین بگذارد و نفسی تازه کند.
اما یک شرط. پژوهشگران نکته‌ای مهم را هم یافته‌اند: سود روانیِ یک سفر معمولاً ظرف دو تا چهار هفته پس از بازگشت کم‌رنگ می‌شود — مگر آنکه سفر آگاهانه و «حاضر در لحظه» باشد، نه صرفاً گریز و جابه‌جایی. و این دقیقاً همان چیزی است که سنکا دو هزار سال پیش گفته بود و در فصل نخست از آن یاد کردیم. دو هزار سال فاصله، و یک نتیجه‌ی واحد: سفر آنگاه شفا می‌بخشد که مسافر واقعاً در آن حاضر و فعال باشد.
ساختنِ شخصیت: گشودگی، اعتمادبه‌نفس و تاب‌آوری. یک سفر خوب تنها حال را خوب نمی‌کند؛ خودِ آدم را می‌سازد. بنا بر پژوهش‌ها، سفر به سرزمین‌های دیگر دو ویژگی مهمِ شخصیت را تقویت می‌کند: «گشودگی به تجربه» و «سازگاری با دیگران» — یعنی انسان را بازتر، پذیراتر و مهربان‌تر می‌کند. افزون بر این، سفر آدم را ناگزیر از منطقه‌ی امنش بیرون می‌کشد: در جایی ناآشنا، با زبانی که نمی‌داند و مسیری که نمی‌شناسد، باید مسئله‌ای را حل کند و بر ترسِ ناشناخته‌ها غلبه کند. هر بار که مسافر از پسِ چنین چالشی برمی‌آید، اعتمادبه‌نفس و تاب‌آوری‌اش بیشتر می‌شود. سفر، در واقع، تمرینی عملی برای شجاعت است.
ذهن باز و خلاقیت. رویارویی مستقیم با فرهنگ‌ها و شیوه‌های متفاوتِ زندگی، همان کاری را با ذهن می‌کند که مونتنی قرن‌ها پیش گفته بود: خوابِ عادت را می‌شکند. پژوهش‌های روان‌شناسی نشان داده‌اند که زندگی و تجربه در فرهنگی دیگر، خلاقیت را به‌طور محسوس افزایش می‌دهد؛ چون مغز مجبور می‌شود مسائل را از زاویه‌های تازه ببیند و راه‌حل‌های نو بسازد. تجربه‌های تازه، شبکه‌های عصبی جدیدی را در مغز فعال می‌کنند، و همین است که بسیاری از هنرمندان و نویسندگان بهترین ایده‌هایشان را در سفر یافته‌اند. حتی برای سالمندان نیز این تازگی سرمایه است: پژوهشی نشان داده سالمندانی که سفرهای دورتر می‌روند، نمره‌های شناختی بالاتری دارند و ذهنشان جوان‌تر می‌ماند.
حس شگفتی. یکی از ژرف‌ترین هدیه‌های سفر، چیزی است که روان‌شناسان آن را «شگفتی» می‌نامند: آن لحظه که در برابر کوهی عظیم، دریایی بی‌کران، یا بنایی شکوهمند می‌ایستیم و خود را کوچک احساس می‌کنیم. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که این احساسِ کوچک‌شدن در برابر عظمتِ جهان، به‌طرز شگفت‌آوری سودمند است: خودمحوری و نگرانی‌های شخصی را کم می‌کند، استرس را پایین می‌آورد، و انسان را آرام‌تر، سخاوتمندتر و پیوسته‌تر به دیگران می‌سازد. کسی که عظمتِ جهان را دیده باشد، دشوارتر در تنگنای غم‌های کوچکِ خود گرفتار می‌ماند.
درمانِ زخم‌ها و سوگ. به همین دلیل‌هاست که امروز پزشکان و روان‌شناسان، سفر و طبیعت را برای درمان تجویز می‌کنند. این کار حتی نامی رسمی دارد: «نسخه‌ی سبز» یا «تجویزِ طبیعت». در کانادا برنامه‌ای به نام PaRx شهرت یافته که در آن بیش از پنج هزار پزشک برای بیماران خود «زمان گذراندن در طبیعت» تجویز می‌کنند و حتی کارت سالانه‌ی ورود به پارک‌های ملی به آنان می‌دهند. در فنلاند «حداقل دُزِ» توصیه‌شده پنج ساعت در ماه در طبیعت است، و در ژاپن از سال ۱۹۸۲ «حمام جنگل» (شینرین یوکو) را توصیه می‌کنند. یکی از شرکت‌کنندگان این برنامه‌ها در بریتانیا گفته بود که این کار برای او از دارو بهتر جواب می‌دهد. و سفر، به‌ویژه در هنگام سوگ و ماتم، همدمی بی‌مانند است؛ بسیاری از کسانی که عزیزی را از دست داده‌اند، در راه‌رفتن در طبیعت و در سفر، فضایی برای گریستن، اندیشیدن و کنارآمدن با درد خود یافته‌اند — جایی که دور از نگاه‌ها، روح می‌تواند زخمش را التیام دهد.
شادیِ ماندگار. و شاید ژرف‌ترین یافته این باشد که خوشبختیِ حاصل از تجربه، پایدارتر از خوشبختیِ حاصل از دارایی است. توماس گیلوویچ، روان‌شناس دانشگاه کورنل، در پژوهشی بیست‌ساله نشان داد که خرج‌کردنِ پول برای تجربه‌هایی مانند سفر، شادی ماندگارتری از خریدِ کالاهای مادی به بار می‌آورد؛ چراکه کالا کهنه و عادی می‌شود، اما خاطره‌ی یک سفر تا پایان عمر با ما می‌ماند و هر بار که به یادش می‌آوریم، دوباره شاد می‌شویم.
رویِ دیگرِ سکه: رنجِ ندیدن و نرفتن. تا اینجا از آنچه سفر به ما می‌بخشد گفتم؛ اما برای کامل‌شدن این فصل باید به رویِ دیگرِ سکه هم نگاه کنیم، و آن اینکه نبودِ امکانِ سفر چه بر سرِ روان می‌آورد. این بخش، به گمان من، مهم‌ترین بخشِ تمام این فصل است.
انسان تا وقتی در گوشه‌ای دورافتاده زندگی می‌کرد و از جهانِ بیرون بی‌خبر بود، گمان می‌کرد همه‌ی زندگی همان است که او تجربه کرده، و آرامشی در این بی‌خبری بود. اما امروز رسانه‌ها — به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی — این دیوار را فرو ریخته‌اند و بیشتر، زندگیِ استثنایی و پرزرق‌وبرقِ ثروتمندان و سلبریتی‌ها را به نمایش می‌گذارند. کسی که در شرایطی محدود زندگی می‌کند، پیوسته خود را با این تصویرهای آراسته مقایسه می‌کند و احساس می‌کند از قافله‌ای پر از شگفتی جا مانده است.
روان‌شناسی این پدیده را خوب می‌شناسد. بر اساس نظریه‌ی مقایسه‌ی اجتماعی (Social Comparison Theory) که لئون فستینگر در سال ۱۹۵۴ مطرح کرد، انسان‌ها تمایلی فطری دارند تا توانایی‌ها و عقاید خود را با سنجش با دیگران ارزیابی کنند. وقتی فرد خود را با شخصی که در موقعیتی «بالاتر» از او قرار دارد مقایسه می‌کند، این فرآیند «مقایسه‌ی رو به بالا» (Upward Comparison) نامیده می‌شود و اضطراب و سرخوردگی می‌آورد. و امروز که بیش از چهار میلیارد نفر روزانه ساعت‌ها غرقِ همین مقایسه‌اند، این زخم فراگیر شده است.
آنچه نگران‌کننده‌تر است، نوعی «محرومیتِ نسبی» است — این احساس که آدمی نسبت به دیگران محروم مانده. این احساس با افسردگی و اضطراب پیوند خورده، و در سطح اجتماعی، یکی از کهن‌ترین توضیح‌ها برای ریشه‌ی شورش‌ها و نارضایتی‌های عمومی است. وقتی چنین احساسی در توده‌ای عظیم از مردم جهان همه‌گیر شود، می‌تواند به خشم، خشونت و بی‌اعتمادی به مدیرانِ جامعه بدل شود.
و اینجاست که راهِ درمان آشکار می‌شود: اگر «دیدنِ جهان بدونِ توانِ رفتن» بیماری‌آور است، پس «توانِ رفتن و تجربه‌کردن» درمانِ آن است. وقتی انسان بتواند به‌آسانی به سفر برود و فناوریِ روز و امکاناتِ یک زندگیِ آبرومند را در نزدیکیِ محلِ زندگی خود تجربه کند، آن شکافِ دردناک میان «آنچه می‌بیند» و «آنچه دارد» پُر می‌شود؛ حسادت جای خود را به مشارکت می‌دهد، سرخوردگی به امید، و انفعال به کرامتِ انسانی می‌انجامد.
دسترسیِ آسان به سفر، پیش از آنکه امکانی رفاهی باشد، تسکینی روانی است و ضامنِ آرامش و ثباتِ اجتماعی.
پس سفر، هم در بودنش شفا می‌بخشد و هم در نبودنش زخم می‌زند. و این، شاید مهم‌ترین دلیلی باشد که چرا باید امکانِ سفر را از انحصارِ عده‌ای اندک بیرون آورد و به حقی همگانی بدل کرد.
اما پیش از آنکه به «چگونگیِ» این کار برسیم، در فصل بعد ببینیم که مسافر، در پایانِ راه، دقیقاً چه چیزهایی را با خود به خانه می‌آورد.
منابع و مآخذ: مطالعه‌ی اتریش (۲۰۱۸)؛ فراتحلیل Twohig-Bennett و Jones، «The health benefits of the great outdoors»، Environmental Research، دانشگاه ایست‌آنگلیا (۲۰۱۸)؛ پژوهش‌های دِ بلوم درباره‌ی «افول پس از تعطیلات»؛ مطالعات تقویت «گشودگی» و «سازگاری» بر اثر سفر؛ پژوهش‌های خلاقیت و حسِ شگفتی (awe)؛ برنامه‌های «نسخه‌ی سبز» در کانادا (PaRx)، فنلاند، ژاپن و بریتانیا؛ پژوهش بیست‌ساله‌ی توماس گیلوویچ (دانشگاه کورنل)؛ نظریه‌ی مقایسه‌ی اجتماعی فستینگر (۱۹۵۴) و نظریه‌ی محرومیت نسبی؛ گزارش‌های Psychology Today، مجله‌ی Time و مجمع جهانی اقتصاد.