واژه‌نامه‌ی اصطلاحات
در این کتاب، ناگزیر از اصطلاحاتی استفاده شده که برای بسیاری از خوانندگان تازه است. این واژه‌نامه برای آن است که هیچ‌کس در میانه‌ی خواندن معطل نماند. توضیح‌ها کوتاه و ساده‌اند و برای فهمِ متن کافی؛ هر که بخواهد ژرف‌تر بداند، می‌تواند در منابعِ تخصصی پی بگیرد.
اصطلاحاتِ فنی و مهندسی
عرضِ خط (Track Gauge): فاصله‌ی میانِ دو ریل. رایج‌ترین اندازه در جهان ۱۴۳۵ میلی‌متر است که به آن «عرضِ استاندارد» می‌گویند. تفاوتِ عرضِ خط میانِ کشورها، یکی از دلایلِ توقفِ قطارها در مرزهاست.
قطارِ سریع‌السیر (HSR): قطاری با چرخِ فولادی روی ریل که با طراحیِ ویژه و برقِ قدرتمند به سرعت‌های حدودِ ۳۰۰ تا ۳۵۰ کیلومتر بر ساعت می‌رسد و می‌تواند روی خطوطِ معمولی نیز حرکت کند.
مگلو (Maglev): قطارِ شناورِ مغناطیسی؛ قطاری بدونِ چرخ که با نیروی مغناطیس چند سانتی‌متر بالای مسیر شناور می‌شود. چون تماس و اصطکاکِ چرخ و ریل ندارد، سریع‌تر و کم‌سروصداتر است و فرسایشِ مکانیکی‌اش کمتر است؛ اما گران‌تر است، به مسیرِ اختصاصی نیاز دارد، و نگهداریِ سامانه‌های مغناطیسی و برقی‌اش تخصص و هزینه‌ی خود را می‌طلبد.
هایپرلوپ (Hyperloop): ایده‌ای که در آن کپسولی حاملِ مسافر، درونِ لوله‌ای با هوای تخلیه‌شده حرکت می‌کند تا مقاومتِ هوا کمینه شود. در نظر می‌تواند از هزار کیلومتر بر ساعت بگذرد، اما هنوز به مرحله‌ی بهره‌برداریِ تجاری نرسیده است.
تونلِ حفاری‌شده (Bored Tunnel): تونلی که با دستگاه‌های غول‌پیکرِ حفاری در دلِ خاک و سنگِ زیرِ زمین یا زیرِ بسترِ دریا کنده می‌شود. تونلِ مانش میانِ انگلیس و فرانسه از این نوع است.
تونلِ غوطه‌ورِ لوله‌ای (Immersed Tube): تونلی که قطعاتش در کارخانه ساخته و روی آب شناور می‌شود، سپس در گودالی در بسترِ دریا فرو می‌نشیند و به هم دوخته می‌شود. برای آب‌های کم‌عمق تا متوسط مناسب است و می‌توان آن را در برابرِ زلزله مقاوم ساخت.
تونلِ شناورِ غوطه‌ور (SFT): تونلی که نه بر بسترِ دریا می‌نشیند و نه پل می‌شود، بلکه درونِ خودِ آب شناور می‌ماند و با کابل مهار می‌شود. به عنوانِ راه‌حلی برای آب‌های بسیار عمیق و مناطقِ متحرکِ زمین‌شناسی پیشنهاد شده است؛ اما این تنها یک طرحِ نظری است و تا امروز هیچ‌جا به‌طورِ کامل ساخته و آزموده نشده.
سیستمِ علامت‌دهی و کنترل (ETCS / ERTMS): سامانه‌ی یکپارچه‌ای که جای ده‌ها سیستمِ ناسازگارِ ملی را می‌گیرد و به قطارها اجازه می‌دهد بی‌وقفه و ایمن از مرزها بگذرند. نمونه‌ی موفقِ آن در اروپا اجرا شده است.
سطوحِ خودکارسازی (GoA): مقیاسی از صفر تا چهار برای سنجشِ میزانِ خودکار بودنِ قطار؛ از رانندگیِ کاملاً دستی (صفر) تا قطارِ کاملاً خودران و بدونِ مأمور (چهار).
نگهداریِ پیش‌بینانه: شیوه‌ی نوینِ نگهداری که در آن، به جای انتظار برای خرابی یا بازرسیِ تقویمی، با کمکِ حسگرها و هوش مصنوعی پیش‌بینی می‌شود که کدام قطعه و چه زمانی دچارِ مشکل خواهد شد، و درست پیش از خرابی تعویض می‌گردد.
دوقلوی دیجیتال (Digital Twin): نسخه‌ای مجازی و کامل از یک سازه یا شبکه در رایانه، که لحظه‌به‌لحظه با نسخه‌ی واقعی هماهنگ است. مهندسان می‌توانند روی آن آزمایش کنند بی‌آنکه به سازه‌ی واقعی دست بزنند.
گلوگاهِ دریایی (Chokepoint): تنگه یا کانالی باریک که بخشِ بزرگی از تجارتِ جهان از آن می‌گذرد و بسته‌شدنش می‌تواند اقتصادِ جهانی را مختل کند؛ مانندِ هرمز، مالاکا، سوئز و پاناما.
تُن‌کیلومتر: واحدِ سنجشِ حملِ بار؛ جابه‌جاییِ یک تُن کالا به اندازه‌ی یک کیلومتر. برای مقایسه‌ی هزینه و آلودگیِ شیوه‌های گوناگونِ حمل‌ونقل به کار می‌رود.
اصطلاحاتِ اقتصادی و مالی
ربا: سودی که بر پولِ قرض داده شده گرفته می‌شود، بی‌آنکه وام‌دهنده در ریسک یا کارِ واقعی شریک باشد. مدلِ مالیِ این پروژه بر پرهیز از آن بنا شده است.
صکوک (Sukuk): اوراقِ سرمایه‌گذاری که جایگزینِ اوراقِ قرضه‌ی مبتنی بر بهره می‌شوند. دارنده‌ی صکوک، به جای وام‌دهنده بودن، سهمی از یک داراییِ واقعی دارد و از درآمدِ همان دارایی بهره‌مند می‌شود.
مشارکت (Musharakah): شراکتِ واقعی در سود و زیان؛ سرمایه‌گذار و مجری هر دو در نتیجه‌ی کار سهیم‌اند؛ سود بر پایه‌ی نسبتی از پیش توافق‌شده تقسیم می‌شود، و اگر زیانی رخ دهد، هر یک به نسبتِ سرمایه‌ی خود آن را بر دوش می‌کشد.
مضاربه (Mudarabah): قراردادی که در آن یک طرف سرمایه می‌آورد و طرفِ دیگر کار و مدیریت، و سودِ حاصل بر پایه‌ی نسبتی از پیش توافق‌شده تقسیم می‌شود.
اجاره (Ijarah): روشی که در آن سرمایه‌گذار دارایی‌ای — مانندِ قطار یا تجهیزات — را تأمین می‌کند و از راهِ اجاره‌ی آن به بهره‌بردار، درآمدِ منظم به دست می‌آورد.
استصناع (Istisna'a): قراردادِ ساخت؛ ابزاری که در آن هزینه‌ی ساختِ یک زیرساخت پیشاپیش تأمین می‌شود تا کار آغاز گردد و پس از تکمیل، بازپرداخت شود. برای پروژه‌های عمرانی بسیار مناسب است.
وقف (Waqf): اختصاصِ همیشگیِ یک سرمایه یا دارایی برای منفعتِ عمومی. اصلِ دارایی محفوظ می‌ماند و درآمدش برای همیشه صرفِ خدمت به مردم می‌شود.
سهامِ تعویقی: سازوکاری ویژه‌ی این پروژه برای کشورهایی که توانِ پرداختِ نقدی ندارند؛ چنین کشوری می‌تواند سهمِ خود را از محلِ درآمدهای آینده‌ی همان بخش از شبکه که در خاکش ساخته می‌شود، به‌تدریج بپردازد.
صندوقِ توسعه‌ی شبکه: صندوقی که سهمی از سودِ خالص — در پیشنهادِ این کتاب، ده درصد — به آن اختصاص می‌یابد و صرفِ گسترش و بهسازیِ آینده‌ی شبکه می‌شود.
صندوقِ ضمانت و اضطرار: صندوقی برای روزهای بحران و حوادثِ پیش‌بینی‌نشده؛ از جمله یاری رساندن به مسافرانی که در راه دچارِ تنگنا شده‌اند.
سازوکارِ ضدِ انحصار: مجموعه قواعدی که مانع می‌شود هیچ فرد، شرکت یا دولتی مالکیتِ شبکه را در دستِ خود متمرکز کند؛ از جمله پخشِ گسترده‌ی سهام و تعیینِ سقف برای سهمِ هر بازیگر.
اصطلاحاتِ حکمرانی
کنسرسیوم: اتحادِ چند کشور یا نهاد برای اجرای مشترکِ یک پروژه‌ی بزرگ. نمونه‌های موفقِ آن در تاریخ، ایستگاهِ فضاییِ بین‌المللی و کنسرسیوم‌های ماهواره‌ای بوده‌اند.
مجمعِ عمومی: عالی‌ترین نهادِ تصمیم‌گیریِ کنسرسیوم، که همه‌ی کشورهای عضو در آن نماینده دارند و هر کشور — بزرگ یا کوچک — یک رأیِ برابر دارد.
شورای اجرایی: بازوی اجراییِ کنسرسیوم که تصمیم‌های مجمعِ عمومی را به عمل درمی‌آورد و کارهای روزمره را هدایت می‌کند.
کمیسیونِ فنی: گردهماییِ مهندسان و متخصصان که درباره‌ی استانداردها، فناوری و مسائلِ مهندسیِ شبکه تصمیم می‌گیرد.
دیوانِ حلِ اختلاف: نهادی مستقل برای داوریِ بی‌طرفانه‌ی منازعات میانِ کشورهای عضو، تا اختلاف‌ها به جای تبدیل‌شدن به تنش، مسالمت‌آمیز حل شوند.
دفترِ حسابرسیِ مستقل: نهادِ ناظری که بر همه‌ی امورِ مالی نظارت می‌کند و شفافیت را تضمین می‌کند؛ هیچ‌کس، حتی بالاترین مقام‌ها، از نظارتِ آن بیرون نیستند.
نام‌های جغرافیایی و پروژه‌ای
GRN: کوته‌نوشتِ «شبکه‌ی ریلی جهانی» (Global Rail Network)؛ نامِ این پروژه.
کریدورِ اقتصادی: پیوندی زیرساختی میانِ دو یا چند کشورِ همسایه، با هدفِ تجارتِ منطقه‌ای؛ که معمولاً افزون بر ریل، شاملِ جاده، بندر، انرژی و مناطقِ صنعتی نیز هست. نمونه‌ی آن، کریدورِ اقتصادیِ چین و پاکستان (CPEC) است.
شبکه‌ی ریلیِ بین‌المللی: اتصالِ ریلیِ چند کشور به یکدیگر، که خطوطِ ملی‌شان را به هم می‌دوزد. نمونه‌ی آن، پروژه‌ی راه‌آهنِ ترانس‌افغان میانِ آسیای مرکزی، افغانستان و پاکستان است.
شبکه‌ی ریلیِ جهانی: چشم‌اندازی فراتر از هر دوی این‌ها؛ یک شبکه‌ی پیوسته و یکپارچه که سرانجام همه‌ی قاره‌ها و همه‌ی کشورهای جهان را در یک پیکرِ واحد گرد می‌آورد.
تنگه‌ی برینگ: گذرگاهِ آبی میانِ آسیا و آمریکا، به عرضِ حدودِ ۸۸ کیلومتر و عمقِ نسبتاً کم، با دو جزیره‌ی کوچک در میانه که ساختِ گذرگاه را آسان‌تر می‌کنند.
تنگه‌ی جبل‌الطارق: گذرگاهِ آبی میانِ اروپا و آفریقا، به عرضِ حدودِ ۱۴ کیلومتر؛ کم‌عرض اما عمیق و در منطقه‌ای زلزله‌خیز.
تنگه‌ی باب‌المندب: گذرگاهِ آبی میانِ آفریقا و شبه‌جزیره‌ی عربستان، به عرضِ حدودِ ۳۰ کیلومتر.
تنگه‌ی هرمز: گذرگاهِ آبی میانِ شبه‌جزیره‌ی عربستان و ایران، به عرضِ حدودِ ۳۹ کیلومتر در باریک‌ترین نقطه.
خطوطِ فرعی: حدودِ سی‌وسه شاخه‌ای که شریان‌های اصلی را به تک‌تکِ کشورها و مناطقِ دورافتاده می‌رسانند؛ همان‌ها که وعده‌ی پیوستنِ ۱۹۵ کشور را محقق می‌کنند.
مسیرِ چهارم: مسیرِ احتمالیِ آینده که می‌تواند به پیشنهاد یا درخواستِ کشورهای عضو به شبکه افزوده شود؛ نشانه‌ی آنکه این طرح، بسته و تغییرناپذیر نیست.
اصطلاحاتِ آماری و علمی
مهاجرتِ اقلیمیِ داخلی: جابه‌جاییِ اجباریِ مردم درونِ کشورِ خود، به سببِ اثرهای تدریجیِ تغییرِ اقلیم مانندِ کم‌آبی، افتِ محصول و بالا آمدنِ آبِ دریا.
تنشِ آبی: وضعیتی که در آن تقاضای آب از منابعِ در دسترس پیشی می‌گیرد یا کیفیتِ آب، مصرفِ آن را محدود می‌کند.
مگاتُن به مگاوات: برنامه‌ی واقعیِ آمریکا و روسیه (۱۹۹۳ تا ۲۰۱۳) که در آن اورانیومِ بیست هزار کلاهکِ هسته‌ای به سوختِ نیروگاه بدل شد و سال‌ها بخشی از برقِ آمریکا را تأمین کرد.